İçerikler

Tarih

Gutenberg’den Önce Basılan Kitap: Jikji’nin Hikâyesi

Matbaanın tarihi çoğu kez Johannes Gutenberg ve 1454’te basılan Gutenberg İncili’yle başlatılır. Bu kitap, Avrupa’da basılı metinlerin yaygınlaşmasında belirleyici bir dönüm noktasıdır. Mark Twain, 1900’de Gutenberg Müzesi’nin açılışı üzerine yazdığı mektupta, dünyanın o günkü hâlinin iyi ve kötü yanlarıyla Gutenberg’e borçlu olduğunu söylemişti. Bu söz, basılı kitabın Avrupa tarihindeki etkisini anlatan güçlü ama eksik bir özet sunar: Matbaanın öyküsü Gutenberg’den önce, Asya’da da gelişmeye başlamıştı. Gutenberg İncili’nden 77 yıl önce, 1377’de Kore’de basılan *Jikji*, günümüze ulaşmış, hareketli metal harflerle basılmış en eski kitap olarak biliniyor. Eser, Baegun adlı bir Seon ustasının Budist öğretilerini bir araya getiriyor. Seon, Kore’de Chan ya da Zen Budizmi olarak bilinen geleneğin karşılığı. Kitabı, Baegun’un öğrencileri Seok-chan ve Daijam hareketli harflerle bastı. Ancak basımın yalnızca ikinci cildi günümüze ulaşabildi. Kitabın bazı sayfalarının görüntüleri de çevrimiçi olarak görülebiliyor. Bu nedenle *Jikji*, hareketli harflerle basılmış ilk kitap değil; günümüze kalan en eski örnektir. Bu tekniğin Asya’daki geçmişi çok daha eskiye uzanıyor olabilir. Çin’de 11. yüzyılda geliştirilen hareketli harf baskısı, 13. yüzyılda Kore’de ilerletildi. 1200’lerde Goryeo hanedanı, Moğolların ülkedeki tek nüshayı yakmasının ardından, büyük Budist metin derlemesi *Tipitaka*’nın tahta kalıpla basılmış bir nüshasını yeniden oluşturmak istedi. Yazıcı Choe Yun-ui, harfleri tek tek metalden döküp bir çerçeveye dizerek bu işi üstlendi. Projenin 1250 dolaylarında tamamlandığı aktarılıyor; bu tarih Gutenberg’in matbaasından yaklaşık iki yüzyıl öncesine denk geliyor. Ancak bu baskı günümüze ulaşmadı. Hareketli harflerle basım tekniği, Moğol İmparatorluğu boyunca İpek Yolu üzerinden yayılmış ve Müslüman Uygurlar arasında da kullanılmış olabilir. Bu teknolojinin Asya’dan Avrupa’ya ticaret yolları aracılığıyla taşındığı ihtimali zaman zaman dile getiriliyor. Fakat böyle bir aktarımı doğrulayacak açık tarihsel kanıt henüz yok. Çin tarihi üzerine çalışmalarıyla tanınan Joseph Needham, Asya ile Batı arasında bir etkileşim yaşandıysa, hem tahta kalıp hem hareketli harf baskısını kullanan Uygurların bu aktarımda rol oynamış olabileceğini yazmıştı. Erken dönem Asya matbaacılığının izini sürmek güç; anlatı büyük ölçüde ikincil kaynaklara dayanıyor. Bununla birlikte Avrupa’daki matbaa tarihinin de önemli boşlukları var. Dolayısıyla eldeki kanıtların sınırlı olması, Asya’daki gelişmeleri görmezden gelmek için yeterli değil. Bildiğimiz en sağlam nokta, *Jikji*’nin günümüze kalmış en eski hareketli harf baskısı olduğudur. Gutenberg’i matbaanın tek ve mutlak başlangıç noktası sayan anlatı, onu insan kültürünü tek başına dönüştüren bir dâhi gibi gösteriyor. Oysa matbaa tarihindeki önemli mucitlerden biri olması, hareketli harfleri ilk kez onun geliştirdiği anlamına gelmiyor. Gutenberg’in kullandığı sistem, daha önceki bazı yöntemlerden daha hızlı çalışıyordu; bu da, yeni sermaye akışlarının desteğiyle, baskı makinesinin Avrupa’da hızla yayılmasına imkân verdi. Onun başarısını daha geniş bir tarihin içine yerleştirmek, Gutenberg İncili’nin önemini azaltmıyor. Yalnızca, bu teknolojinin farklı coğrafyalardaki geçmişini görünür kılıyor. Kore’de *Jikji* ve başka eski kitaplar uzun zamandır ulusal bir gurur kaynağı kabul ediliyor. Buna karşın UNESCO, eseri “hareketli metal harflerle basımın en eski kanıtı” olarak ancak 2001’de tescilledi. Matbaanın Asya’daki uzun geçmişi popüler anlatılarda da yakın zamana kadar pek yer bulmadı; konu akademisyenlerce ise uzun süredir biliniyordu. Bugün *Jikji*’nin dijitalleştirilmiş nüshasına internet üzerinden erişilebilmesi, bu mirasın daha geniş bir okur kitlesiyle buluşmasını sağlıyor.

Open Culture · 3 dk okuma

Tarih

Dünyayı Birbirine Bağlayan Kablo: Küresel İletişimin İlk Adımı

Bugün kablosuz iletişimi olağan, hatta vazgeçilmez sayıyoruz. Bilginin havada dolaştığı fikrine alıştık; oysa bu çağın temelinde teller var. Bunların arasında, 1858’de Atlantik Okyanusu’nun altına döşenen yaklaşık 2.000 millik kablonun özel bir yeri bulunuyor. Kablo, Kuzey Amerika ile Avrupa arasında doğrudan iletişim kuran ilk hattı oluşturdu. Bu bağlantı, kıtalar arasında görüntü aktarımını başlatmadı. Dönemin en ileri iletişim teknolojisi telgraftı; Tom Standage’in kitabına gönderme yaparsak, bir tür “Viktorya dönemi interneti”. Telgrafın kendisi Atlantik kablosundan çok daha eskiydi ve elektrikli iletişimin nasıl kurulacağı uzun süre belirsiz kaldı. Telgrafın başlangıcı için olası tarihlerden biri 1746’dır. Bilim insanı Jean-Antoine Nollet, statik elektrik akımını 200 keşişten oluşan bir sıra boyunca iletmeyi başardı. Bir başka başlangıç noktasıysa Claude Chappe’ın semafor kuleleri sisteminin ilk kez uygulandığı 1792’dir. Bu sisteme telgraf denmesine rağmen elektrik kullanılmıyordu: Bir kuledeki görevli, önceki kuleden gelen işaretteki değişikliği görünce kendi semaforlarını ona göre ayarlıyor, böylece sinyal hat boyunca ilerliyordu. Alessandro Volta’nın 1800’de geliştirdiği kimyasal pil, elektrikli telgrafı uygulanabilir hâle getirdi. Ancak elektrik darbeleriyle anlaşılır mesajların nasıl iletileceği henüz çözülmemişti. 1830’larda ressam Samuel Morse, bugün kendi adıyla bilinen nokta-çizgi kodunu ve bu kodla iletilen mesajları yazıp çözmeye yarayan aygıtları geliştirdi. Aynı dönemde İngiliz mucitler William Cooke ve Charles Wheatstone da kendi telgraf sistemlerini kurmuştu. Bu sistem bir kod kitabı gerektirmiyordu; ancak beş tel kullanması onu daha pahalı ve teknik açıdan daha karmaşık kılıyordu. Birkaç yıl içinde ABD ve Birleşik Krallık, kendi sınırları içinde binlerce millik telgraf hattı döşedi. Bu hatları birbirine bağlamak bir sonraki adım gibi görünüyordu; ama bunu gerçekleştirmek kolay değildi. 1858’de döşenen Atlantik kablosu aylar içinde çalışmaz hâle geldi. Yine de arkasındaki temel fikir kalıcılığını kanıtladı. Bugün küresel internet trafiğinin aktığı yaklaşık 600 denizaltı kablosu olmasaydı, bu yazıyı okuyamaz; yazının sözünü ettiği videoyu da izleyemezdiniz.

Open Culture · 2 dk okuma

Tarih

Laayoune’nin geçmişini saklayan küçük müze

Fas’ın Laayoune kentindeki küçük Musee Industrie Lithique, bölgenin binlerce yıllık geçmişinden izler taşıyor. Eksantrik kişiliğiyle tanınan Bay Taki’nin işlettiği müzenin cam vitrinlerinde, fosillerden tarihöncesi aletlere uzanan ve Taki’nin topladığı ya da kendisine gönderilen onlarca nesne sergileniyor. Daha büyük eserlerse odaları baştan başa dolduruyor. Müze, fiziksel koleksiyonunun yanı sıra, Laayoune’de uzun yıllar yaşamış Tayvanlı yazar Sanmao’nun öyküsünü bilen önemli kaynaklardan biri olan Taki’yle de tanınıyor. Müze yaklaşık 2023’te açılmadan önce koleksiyon Taki’nin evindeydi. O yıllarda Tom Hanks koleksiyonu ziyaret etmiş ve büyük bir kum gülü satın almaya çalışmış; Taki teklifi reddetmiş. Kum gülü bugün hâlâ müzede sergileniyor. Taki’nin uluslararası çalışmaları nedeniyle aldığı Birleşmiş Milletler ve başka kuruluşların ödülleri de müzenin küçük bir bölümünde yer alıyor. Ziyaret ayarlamak için Taki’ye WhatsApp’tan ulaşılabiliyor; Laayoune havaalanında işlettiği küçük dükkânda hediyelik eşyaların yanı sıra Tom Hanks’in ziyaretinden bir fotoğraf da bulunuyor.

Atlas Obscura · 1 dk okuma

Tarih

Roma’nın ürktüğü Kelt kadınları: savaşçılar, yargıçlar ve kraliçeler

Roma’nın disiplinli lejyonlarıyla ün kazandığı antik dünyada, savaş alanının ön saflarından yükselen bir Kelt kadın savaş narası Romalı askerleri bile ürkütebiliyordu. Kelt topluluklarında kadınlar yalnızca anne değil; savaşçı, kraliçe, kâhin ya da rahip de olabiliyordu. Romalılar için bu tablo şaşırtıcıydı: Roma’da kadınların yaşamı büyük ölçüde evle sınırlıyken, Kelt kadınları mülk edinebiliyor, miras alabiliyor ve toplumsal ya da siyasal görevler üstlenebiliyordu. Yine de Kelt kadınlarının gerçek konumunu anlamak kolay değil; onlara ilişkin anlatıların çoğu, “barbar” komşularını kendi önyargılarıyla tasvir eden Romalı yazarlardan geliyor. Roma aile düzeni erkek egemenliğine dayanıyordu. Ailenin en yaşlı erkeği olan *paterfamilias*, karısı, çocukları ve ev halkı üzerinde geniş yetkilere sahipti. Kadınların kamusal yaşamdaki rolleri sınırlıydı; mülk sahibi olmaları çoğunlukla mümkün değildi. Kelt toplumlarında ise kadınlar kendi mallarını yönetebiliyor, kocalarından bir vasiye ihtiyaç duymadan boşanabiliyordu. Bu hakların her kadın için aynı ölçüde geçerli olduğu söylenemez; ancak kraliçe ve savaşçı kadın örnekleri, böyle rollerin Keltler için Romalıların düşündüğü kadar olağan dışı olmadığını gösteriyor. Tarihçi Diodorus Siculus, Kelt kadınlarını erkekleri kadar iri ve cesur diye anlatır. Dördüncü yüzyılda yaşayan Ammianus Marcellinus ise bir Galyalı kadının öfkeyle saldırıya geçtiğinde, tek başına bir yabancı birliğine karşı koyabileceğini yazmıştı. Bu tasvirler gözlem kadar Roma’nın korku ve hayranlığını da yansıtıyor olabilir. Roma döneminden sonra kayda geçirilen İrlanda Brehon yasaları, kadınların haklarına dair önemli ipuçları sunar; bu kurallar daha eski gelenekleri de yansıtıyor olabilir. Yasalara göre, erkek evlat yoksa kadınlar mülkün mirasçısı olabiliyor ve yerel topluluklarda yönetici konumlarına yükselebiliyordu. Hatta *Brehon* adı verilen yargıçlar arasında kadınlar da bulunabiliyordu: anlaşmazlıkları çözüyor, suçluluk ya da masumiyet hakkında karar veriyor ve para cezası verebiliyorlardı. Evlilikte kadın ve erkek mallarını ayrı tutuyor; boşanma hâlinde katkılarına göre paylaşım yapıyordu. Koca karısını aşırı sert biçimde döverse kadın boşanma hakkına sahip olabiliyor, ayrıca kocanın tazminat ödemesi gerekiyordu. Kadınların etkisi savaş ve hukukla sınırlı değildi. Kelt kadın druidleri alametleri yorumlayan kâhinler, törenleri yöneten ritüel önderleri ve kutsal bilgilerin koruyucuları olarak anılır. Şifa ve astronomi gibi konularda bilgi sahibi oldukları; savaşların zamanlamasını ve siyasal kararları etkileyebildikleri, diplomatlık ya da yargıçlık yapabildikleri aktarılır. Bu da dinî yetkinin çoğunlukla erkeklerin elinde bulunduğu Roma’dan belirgin biçimde farklıydı. Tacitus, MS 60’ta Romalıların Britanya’daki Mona (bugünkü Anglesey) adasındaki druid merkezine saldırısını anlatırken, siyahlar giymiş, saçları dağınık kadınların ilerleyen askerlere lanetler savurduğunu yazar. Romalılar adanın sakinlerini öldürüp kutsal ağaçları yok etmişti. Strabon ve Pomponius Mela gibi yazarlar da erkeklerin giremediği adalarda yaşayan, doğaüstü güçler atfettikleri kadın rahip gruplarından söz eder. Bu anlatıların olağanüstü yanları, Roma’nın yabancı kültürleri nasıl hayal ettiğini de gösterir. Kelt savaşında ses ve gösteri önemliydi. Savaş narası, önce alçak bir uğultu olarak başlayıp giderek sağır edici bir kükremeye dönüşüyordu. Savaşçılar bağırıyor, silahlarını kalkanlarına vuruyor ve hayvan başlı bronz borular çalıyordu. Kadınlar safların arasında ya da hemen gerisinde durarak düşmana lanetler savuruyor, kendi savaşçılarını yüreklendiriyordu. Bu, yalnızca törensel bir gösteri değil, düşmanın düzenini ve moralini bozmayı amaçlayan bir psikolojik savaş yöntemiydi. Kadınlar ayrıca ordunun ikmaline ve savaş arabalarının korunmasına yardım edebiliyordu; bazıları ise doğrudan savaşçı olarak ön saflarda yer almıştı. Arkeolojik buluntular, bu kadınların yalnızca antik yazarların abartılı anlatılarından ibaret olmadığını düşündürüyor. 1999’da Scilly Adaları’ndaki Bryher’da bulunan bir mezardaki kişinin kadın olduğu, yıllar sonra yeni inceleme yöntemleriyle anlaşıldı. Kılıç ve kalkan gibi savaşçı mezarlarında görülen eşyaların yanında, kadın mezarlarıyla ilişkilendirilen bronz bir ayna da bulunmuştu. Mezarın zenginliği, bu kadının topluluğunda yüksek bir statüye sahip olabileceğine işaret ediyor. Yorkshire’daki Wetwang’da bulunan bir başka mezarda ise parçalarına ayrılmış bir savaş arabasının yanında gömülmüş bir kadın vardı. Demir ayna ve kalkanla birlikte bulunan bu kişinin ciddi bir baş yarası geçirdiği saptandı; yaralanma savaşta aldığı bir darbeyle açıklanabilir. Kelt Avrupa’sında sıradan kadınların da silahlarla gömüldüğü örnekler var. Kelt kadın savaşçılarının en tanınmışı, Iceni kraliçesi Boudica’ydı. Kocası Prasutagus, ölümünden sonra topraklarının kızlarıyla Romalılar arasında paylaşılacağını ummuştu. Ancak Romalılar bu vasiyeti tanımadı; Iceni topraklarını yağmaladı, halkı köleleştirdi ve Boudica’nın kızlarına tecavüz etti. MS 60’ta Iceni ve başka Kelt toplulukları Boudica’nın önderliğinde ayaklandı. Önce Camulodunum’u (bugünkü Colchester) yerle bir ettiler, ardından güneye, Londinium’a yöneldiler. Ancak açık savaşta hafif silahlı ve dağınık Kelt kuvvetleri, ağır ciritler ve sıkı savaş düzeniyle ilerleyen Roma lejyonlarına karşı koyamadı. Boudica savaşta ölmedi; Romalıların eline düşmemek için zehir içti. İmparator Nero’nun, Britanya’yı elde tutmanın maliyeti nedeniyle adadan çekilmeyi düşündüğü aktarılır. Boudica’nın hikâyesi yaşamaya devam etse de Kelt kadınlarının çoğunun öyküsü zamanla silikleşti. Kelt toplulukları Roma İmparatorluğu’na katıldıkça Roma gelenekleri ve yasaları kadınların konumunu değiştirdi. Daha sonra Orta Çağ kronikleri, kadın kahramanları kendi Hristiyanlık anlayışlarına uygun biçimde yeniden anlattı; onları edilgen kişilere ya da tehlikeli istisnalara dönüştürdü. Viktorya dönemi yazarları da benzer kabulleri sürdürdü. Bugün ise Romalı kaynakların önyargıları yeniden değerlendiriliyor ve arkeolojik bulgular eski varsayımları sorgulatıyor. Kelt kadınlarının tarihini yeniden keşfetme çalışmaları ancak yakın dönemde hız kazandı.

Tarih

II. Philippos’u Kim Öldürttü? Antik Çağ’ın Çözülemeyen Suikastı

MÖ 336 yazında, Makedonya’nın eski başkenti Aigai’de düzenlenen görkemli bir düğün şenliğinde Kral II. Philippos öldürüldü. Büyük İskender’in babası olan kral, tiyatroya korumaları kendisinden uzakta yürürken tek başına girmişti. Muhafızlarından Pausanias, yanına sokulup kaburgalarının arasına hançerini sapladı. Kaçış için önceden hazırladığı atlara ulaşamadan bir asmaya takılıp yere düştü ve peşindekilerce öldürüldü. Böylece suikastçının niyetleri de onunla birlikte mezara gitti: Pausanias tek başına mı hareket etmişti, yoksa daha büyük bir komplonun parçası mıydı? Philippos, Makedonya’nın dağınık kabilelerini birleştirmiş, sınırlarını akınlara karşı korumuş ve ordusunu Akdeniz’in en güçlü askerî kuvvetlerinden biri hâline getirmişti. Yunan şehir devletlerini de egemenliği altına alan kral, Khaironeia Savaşı’nın ardından müttefik Yunan devletlerinin başkomutanı seçilmişti. Perslere karşı bir sefer hazırlığı içindeydi. Kızını Epir kralıyla evlendirmesi, bu ittifakı pekiştirmeyi amaçlıyordu. Düğün şenliklerinin ertesi günü tiyatroda düzenlenen geçit töreni sırasında öldürülmesi, yaklaşan seferin ve saray siyasetinin ortasında büyük bir iktidar boşluğu yarattı. En açık şüpheli, suikastçı Pausanias’ın kendisiydi. Aristoteles’in olaylara en yakın dönemde kaleme aldığı *Politika*’da, Pausanias’ın Philippos’u, kendisine yapılan hakareti cezalandırmadığı için öldürdüğü anlatılır. Diodoros’un daha ayrıntılı aktardığına göre, general Attalos Pausanias’ı sarhoş etmiş, bilincini yitiren genç adamı katırcılara teslim ederek aşağılanmasına yol açmıştı. Pausanias, Attalos’u krala şikâyet etmiş; ancak Attalos, Pers seferinin önde gelen komutanlarından ve Philippos’un yeni eşi Kleopatra’nın dayısı olduğundan, kral onu cezalandırmamıştı. Pausanias’ı armağanlarla ve kraliyet muhafızlığı göreviyle yatıştırmaya çalışmıştı. Diodoros ayrıca, Pausanias’ın bir bilgeye en ünlü insan olmanın yolunu sorduğunu; aldığı “en büyük işleri başarmış kişiyi öldür” yanıtının suikast kararını etkilediğini yazar. İkinci şüpheli, Philippos’un eşi ve İskender’in annesi Olympias’tır. Romalı tarihçi Iustinus, yeni evliliğin Olympias’ı öfkelendirdiğini ve Pausanias’ı suikasta onun yönlendirdiğini ileri sürer. Hatta kaçış atlarını Olympias’ın hazırladığını, ardından Kleopatra’yı intihara zorladığını ve kızını öldürdüğünü aktarır. Philippos’u öldüren kılıcı Apollon’a adaması da suikastın arkasında olduğuna dair bir işaret sayılmıştır. Ancak Olympias hakkındaki bu anlatılar, güçlü ve nüfuzlu kadınları kıskanç, intikamcı kişiler olarak göstermeye yatkın antik önyargılardan etkilenmiş olabilir. Bir başka şüpheli de tahtın varisi İskender’dir. Philippos’un Makedonyalı Kleopatra’yla evliliği, bu evlilikten doğabilecek bir erkek çocuğun İskender’in konumunu tehdit etmesi ihtimalini doğurmuştu. Düğün sonrasındaki bir şölen sırasında Attalos, Philippos ile Kleopatra’nın meşru bir varis sahibi olması için dua edilmesini istemiş; İskender de “Beni piç mi sanıyorsun?” diyerek ona bir kadeh fırlatmıştı. Philippos kılıcına davranmış, fakat sarhoşluğun etkisiyle düşmüştü. İskender, babasının Asya’ya geçmekten söz edip bir sedirden diğerine geçememesiyle alay etmiş, ardından annesiyle birlikte Makedonya’dan ayrılmıştı. Daha sonra barışıp geri dönse de kendini güvende hissetmediği düşünülür. Philippos öldürülünce hızla tahta çıkan İskender, olayla ilgili soruşturma başlatıp bazı kişileri cezalandırdı. Fakat bu, onun suikasta karıştığını kanıtlamaz. Makedon soylularından Lyncestisli üç kardeş de komplonun parçası olmakla suçlandı. Arrianos, kardeşlerden ikisinin cinayete katıldığını yazar; Heromenes ile Arrhabaios idam edilirken, İskender’i ilk kral ilan eden üçüncü kardeş Lyncestisli İskender bağışlandı. Bu kişi yıllar sonra Büyük İskender’e karşı başka bir komplo suçlamasıyla da anıldı. Son şüpheli ise Pers kralı III. Darius’tur. Philippos’un Pers ülkesini fethetme planlarından haberdar olması için neden bulunduğu açıktır. Arrianos’a göre Büyük İskender, Darius’u hem Philippos’un düşmanlarını desteklemekle hem de suikastı kışkırtmakla suçlamıştı. Ne var ki bu suçlama, daha sonra Pers seferini haklı göstermek için ortaya atılmış da olabilir. Kaynaklar arasındaki farklar, kesin bir hükme varmayı güçleştirir. Aristoteles olaylara en yakın tanıktır ve yalnızca Pausanias’ın kişisel öfkesinden söz eder; ancak tarih kitabı değil, siyaset üzerine bir eser yazdığı için ayrıntıları sınırlı tutmuş olabilir. Diodoros suikasttan yaklaşık üç yüzyıl sonra yazmış, Olympias, İskender ve Lyncestisli kardeşlerin olası rolünden bahsetmemiştir. Olympias ve İskender hakkındaki şüpheler daha geç tarihli anlatılarda belirginleşir. Lyncestisli kardeşlerin cinayetin ardından iktidarı ele geçirmek için harekete geçmemiş olması da kuşku uyandırır; Darius’un suç ortaklığına dair ise günümüze ulaşan kaynaklarda doğrudan kanıt yoktur. Pausanias’ın güçlü bir kişisel nedeni vardı ve tek başına hareket etmiş olması mümkündür. Yine de hoşnutsuzluğunu bilen biri onu kendi amacı için kullanmış olabilir. Philippos’u kimin öldürttüğü, Pausanias’ın ötesinde, tarihin çözülememiş sorularından biri olarak kalıyor.

Tarih

Washington Yürüyüşü’nü Kurup Tarihten Silinen Kadınlar

Lula Patterson, 1963 yazında Baltimore Afro-American gazetesi için çalışırken hem merak uyandırıcı hem de küçümseyici bir görev aldı: Washington’da düzenlenecek İş ve Özgürlük Yürüyüşü üzerine, kadınların görünüşünü ve şapkalarını anlatan hafif bir yazı yazacaktı. Lula, daha önce sosyete sayfalarında çay davetlerini ve baloları haberleştirmişti; bu tür yazıların siyah basındaki ciddi ırk adaleti haberlerine biraz soluk aldırdığını da biliyordu. Ama Ağustos ayında karşılaştığı yürüyüş, kıyafetlerden söz edilecek sıradan bir gösteri değildi. Daha kalabalıklar toplanırken bile bunun daha önce haberleştirdiği hiçbir protestoya benzemediğini hissetti. O gün Washington’ın boğucu sıcağı sabah erkenden etkisini göstermişti. Yürüyüşçüler saat yedi civarında gelmeye başlarken Lula, National Mall’ın batı ucunda, Washington Anıtı yakınlarında olup biteni izliyordu. Erkek önderlerin Constitution Avenue’dan, kadın önderlerinse Independence Avenue’dan ilerlemesi planlanmıştı. Organizatörler, Lincoln Anıtı’na giden güzergâhlara su kamyonları, kumanya dağıtım noktaları ve yön gösteren görevliler yerleştirmişti. Erken gelenler oyuncular Ossie Davis ile Ruby Dee’yi, ayrıca Bob Dylan ve Peter, Paul and Mary’nin müziğini dinledi. Her şey özenle hazırlanmıştı; yine de saat 11.30’daki resmî yürüyüş yaklaşırken, olayın büyüklüğü giderek daha belirgin hâle geldi. Yirmi yılı aşkın süredir hazırlanan gösteriye, tahmin edilen 100 bin kişinin iki katından fazlası katılmıştı. Lula, kalabalığın içinde not tutarken kendini “dört yanından bedenlerle sıkıştırılmış altı inçlik bir çimenlik alanda” bulduğunu yazdı. Kadınların ilerlediği güzergâh öylesine tıkalıydı ki, alkışlayan biri komşusunun kaburgalarına çarpıyordu. Buna rağmen kalabalıkta özgürlüğe doğru kararlı bir hareketin coşkusu hissediliyordu. Lula, konuşmacılarla sanatçıların yanı sıra kadınları ve kız çocuklarını da dikkatle gözledi; Wilmington, North Carolina’dan gelen NAACP’li genç kadınların yürüyüşün simgesi hâline gelen bembeyaz bluzlarını not etti. Editörünün istediği gösteriş ve zarafet yazısı yerine, hareketin asıl gücü olan sıradan örgütleyicileri ve aktivistleri anlatmak istiyordu. Lula için siyah kadınların nasıl giyindiği hiçbir zaman yalnızca süslenme meselesi değildi. Sivil haklar hareketinde ve ondan önceki siyah özgürlük mücadelelerinde kıyafet, eşit yurttaşlık talebinin bir parçası olmuştu. Oturma eylemlerinde, grevlerde ve yürüyüşlerde aktivistler askerî üniformalar, üç parçalı takımlar ya da pazar gününe özgü en iyi giysileriyle görünerek saygı ve eşitlik istiyordu. Lula, yazısında editörünün beklentisini iğneleyici bir dille düzeltti: Binlerce kadın pantolon, şort, pamuklu elbise ve triko giymiş; kimi başı açık, kimi başörtülü gelmişti. Spor ayakkabılar, sandaletler ve düz tabanlı ayakkabılar yaygındı. “Bu şık giyinme yürüyüşü değildi,” diye yazdı; “bu, emek veren insanların yürüyüşüydü.” Washington Yürüyüşü bugün çoğunlukla Martin Luther King Jr.’ın “Bir Hayalim Var” konuşmasıyla hatırlanıyor. King’in konuşması, siyah özgürlüğü için yüzyıllardır sürdürülen mücadeleyi dile getiriyor ve ırklar arası uyum hayaliyle sona eriyordu. King’in cesareti ve bağlılığı saygıyı hak ediyor; ancak yürüyüşün tek kahramanı olarak anılması, başka kişilerin hikâyelerini gölgede bıraktı. Yürüyüşü ateşleyen talepler, organizasyonun arkasındaki isimler ve o günü mümkün kılan insanlar çoğu zaman konuşulmuyor. Siyah kadınlar hareketin başlangıcından itibaren para topluyor, strateji geliştiriyor, örgütleniyor ve direniyordu; okul ayrımcılığından seçme hakkına, polis şiddetine kadar pek çok konuda çalışıyorlardı. Buna karşın basında çoğu kez liderlerin eşleri ya da yardımcıları gibi gösterildiler. Yürüyüş programındaki “Özgürlük İçin Mücadele Eden Siyah Kadınlara Saygı” bölümü bile bu eşitsizliği gözler önüne seriyor. Bölüm son anda programa eklenmişti; planlı ve içten bir saygı duruşundan çok, bir tavizin sonucuydu. King’in biyografisini yazan Jonathan Eig’e göre King, yürüyüşten birkaç gün önce konuşmaların zaman alacağından kaygılanmış ve programdaki kadın sayısını dörtten bire indirmeyi önermişti. Tören günü de yürüyüşün başındaki A. Philip Randolph, programda adı bulunan kadınların çoğunun isimlerini hatırlamakta zorlandı. Bu görmezden gelinmeler, sonraki yıllarda da sürdü; yürüyüşü anan yazılar bazen kadınlara ayrılan bölümü yanlış bilgilerle aktardı. Marcia Chatelain’in *How Bright the Path Grows* adlı tarih çalışması, King’in uzun gölgesinin örttüğü kadınların hikâyelerini yeniden merkeze alıyor. Bu kadınlar büyük kentlerden ya da küçük kasabalardan gelmiş, seçkin okullarda eğitim almış ya da sokakta öğrendikleriyle yaşamıştı. Kimileri bilinçli biçimde aktivizme yönelmiş, kimileri özgürlük mücadelesine tesadüfen katılmıştı. Onları yalnızca yürüyüşte yer almaları değil, farklı dönem ve coğrafyalarda siyah kadınlar olarak yaşadıkları şiddet, direniş ve kazanımlar birbirine bağlıyordu. Geçmişe daha geniş bir açıdan bakmak, toplumsal değişimin karmaşıklığını ve onu gerçekleştirmeye çalışan idealistleri daha iyi anlamamızı sağlıyor.

Tarih

Roma’nın Engelli İmparatoru Claudius’un Çarpıtılan İmajı

Claudius’un Roma imparatoru olması pek beklenmiyordu. Bir dizi engellilikle yaşayan Claudius, yeğeni Caligula’nın öldürülmesinin ardından, elli yaşındayken tahta çıkarıldı. Antik yazarlar onu çoğu zaman güçsüz, kararsız ve çevresindekilerin kontrolündeki bir hükümdar olarak anlattı. Oysa modern araştırmalar, imparatorluğunun istikrarlı ve iyi yönetildiğini, Claudius’un da yenilikçi politikalar yürüttüğünü gösteriyor. Tarihçilerin “Claudius sorunu” dediği çelişki burada yatıyor: Başarılı bir yönetim, beceriksiz ve edilgen bir hükümdar portresiyle nasıl bağdaşabilir? Bu çelişkiyi açıklamak için öne sürülen nedenlerden biri, Claudius’un Senato’yu devre dışı bırakarak azat edilmiş köleleri danışman ve sekreter olarak güçlendirmesiydi. Senatör yazarların bu tercihe duyduğu öfke, anlatılarındaki düşmanlığı açıklayabilir; ancak Claudius’a yöneltilen hakaretlerin şiddetini tek başına açıklamaya yetmez. Seneca, Suetonius, Juvenal ve Tacitus yalnızca yönetimini değil, görünüşünü, hareketlerini ve konuşmasını da alaya alıyordu. Claudius’un engelliliklerinin itibarı üzerindeki etkisi bu nedenle göz ardı edilemez. Antik kaynaklar, Claudius’un çocukluğundan beri süren konuşma güçlüğünden ve zaman zaman salya akıtmasından söz eder. Tacitus, iyi hazırlandığında kimi zaman etkileyici biçimde konuşabildiğini de belirtir. Suetonius, Cassius Dio ve Seneca onun topalladığını ya da dengesiz yürüdüğünü; titreme ve tiklerinin stres altında arttığını yazar. Modern araştırmacılar kesin bir tanı koyamıyor. En sık dile getirilen açıklama, özellikle atetoid ya da diskinetik biçimiyle serebral palsi; diğer olasılıklar arasında distoni, Tourette sendromu ve çocuk felci sonrası sendromu bulunuyor. Kesin tanı mümkün olmasa da kaynaklar, Claudius’un yaşadığı güçlükler ve çevresindekilerin bunlara tepkisi hakkında fikir veriyor. Antik Yunan ve Roma toplumları engelli insanlara genellikle acımasız davranıyordu. Galen gibi hekimler uzvu eksik ya da biçimi bozulmuş kişileri “hasta” ve “hastalıklı” diye sınıflandırıyor, Roma hukuku ise engelli tanık ve sanıkları çoğu zaman yetersiz sayarak yargı süreçlerinden dışlıyordu. Görünüş, hitabet ve toplumsal faydanın önemsendiği seçkin çevrelerde iyi konuşmak siyasi ve sosyal başarı için özellikle değerliydi. Cicero gibi “hatip sesine” sahip olanlar takdir görürken, engelli kişiler şölenlerde alay ve eğlence konusu olabiliyordu. Savaşta yaralanarak engelli olan askerlere daha olumlu yaklaşılabildiği durumlar vardı; yine de bu, damgalanmayı ortadan kaldırmıyordu. Yeni doğan engelli bebeklerin kent dışına ya da çöplüklere bırakılması, bu tutumun en sarsıcı örneklerinden biriydi. Yetişkinliğe ulaşan engelli kişiler de ağır işlerden korunmuyordu. Bir başka etkili unsur, kişinin karakterinin görünüşünden ve beden hareketlerinden anlaşılabileceğini ileri süren fizyonomi adlı sözdebilimdi. Bu düşünceye göre bedensel normlardan uzaklaşmak, ahlaki bakımdan aşağı olmanın işareti sayılabiliyordu. Engelli biri böylece “budala”, “fanatik” ya da “canavar” gibi kategorilerle ilişkilendiriliyor; denetimsiz, öngörülemez ve içten içe tehlikeli olduğu varsayılıyordu. Bu önyargı, Claudius anlatılarında belirgin izler bırakmış olabilir. Seneca’nın hiciv eseri *Apocolocyntosis*’te Claudius’un konuşma güçlüğü ve bedensel farklılıkları alaya alınır; tanrıların huzuruna çıkan imparator, mırıldanıp durduğu için onlarla birlikte olmaya layık görülmez. Araştırmacılara göre eser, Claudius’u insandan çok bir “canavar” gibi gösterir. Suetonius’un biyografilerinde de görünüş ve beden dili anlatının önemli parçalarıdır. Tacitus ile Juvenal ise Claudius’u, özellikle eşlerinin etkisi altında kalan edilgen bir figür olarak resmeder. Tacitus’un Messalina anlatısında, imparatorun çevresindekilerin yardımıyla hızlıca bastırılan bir darbeye karşı bile Claudius başlangıçta beceriksiz bir seyirci gibidir. Cassius Dio daha dengeli bir tablo çizer; Claudius’un “kendine hâkim olduğu zamanlarda” iyi politikalar uygulayabildiğini yazar. Oysa Claudius, yaklaşık on dört yıl süren hükümdarlığında —Roma imparatorlarının yüzde 80-85’inden daha uzun süre— önemli işler yaptı. Tahta çıkışından iki yıl sonra başlayan Britanya seferinde dört seçkin lejyon ve yardımcı birliklerden oluşan toplam 40-50 bin kişilik bir kuvvet Manş Denizi’ni geçti. Roma, daha önce Julius Caesar’ın sınırlı seferine rağmen adada kalıcı biçimde ilerleyememişti. Claudius’un orduları güney Britanya’da zaferler kazandı, Camulodunum’u ele geçirdi ve birkaç ay içinde on bir yerel liderin boyun eğmesini sağladı. İmparatorluk Britanya’da genişlerken Trakya, Mauretania ve Lykia da Roma topraklarına katıldı. Claudius ayrıca Roma’nın tahıl sıkıntısını hafifletmek için Ostia’da büyük bir liman yaptırdı; bu liman daha sonra Traianus tarafından geliştirilerek bir yüzyıldan uzun süre kentin başlıca limanı oldu. Aqua Claudia ve Anio Novus su kemerleri de başkentin su ihtiyacını karşılamaya yardımcı oldu. Claudius davalara başkanlık etti, ihmalkâr sahiplerine karşı köleleri koruyan yasalar çıkardı ve Galya seçkinlerinin Senato’ya katılmasına izin verdi. Azat edilmiş kölelerden oluşan daha uzmanlaşmış bir bürokrasi kurması Senato’yu kızdırsa da bu yöneliş Augustus döneminde başlamıştı. Antik anlatılardaki önyargıların tümünü ölçmek mümkün değil; ancak engellilik karşıtlığının Claudius’un yetersizliğini abartmış olması güçlü bir olasılık. Kaynakları bu önyargıyı hesaba katarak okuduğumuzda, çelişkili portrelerin ardında daha yetkin bir hükümdar beliriyor.

Tarih

Bir Gecede Kurulan Savaş Şehri: Camp Butner

Camp Butner Müzesi, Kuzey Karolina’daki 40.000 dönümden fazla tarım arazisine adeta bir gecede kurulan İkinci Dünya Savaşı eğitim kampının dikkat çekici öyküsünü yaşatıyor. Kampın inşası yüzlerce yerel aileyi yerinden etti; birkaç ay içinde yaklaşık 1.800 askerî bina yükseldi. Buradan 250.000’den fazla asker geçti. Aralarında, Kesternich’te savaşan ve Remagen’de Ren Nehri’ni geçen 78. “Lightning” Piyade Tümeni de vardı. Geniş alana yayılan tesiste ayrıca binlerce Alman ve İtalyan savaş esiri tutuldu. Bugün müzede sergilenen üniformalar, haritalar, arkeolojik buluntular, kişisel eşyalar ve eski kamp alanından çıkarılan kalıntılar; yaşamları bu neredeyse bütünüyle ortadan kaybolmuş savaş kentinde kesişen sivilleri, askerleri ve esirleri anlatıyor.

Atlas Obscura · 1 dk okuma

Tarih

LGBTQ+ tarihine farklı pencereler açan okumalar

ABD’de 1994’ten bu yana ekim ayı LGBTQ+ Tarih Ayı olarak anılıyor; başka ülkelerde de bu dönemde LGBTQ+ geçmişi üzerine çalışmalar yürütülüyor. JSTOR Daily’nin seçkisi, topluluğun tarihine farklı başlıklardan yaklaşan yazıları bir araya getiriyor. Hukuk mücadelelerinden askeriyeye, yemek kitaplarından arşivlere uzanan bu yazılara ücretsiz akademik kaynaklar eşlik ediyor. Seçkinin gösterdiği gibi, LGBTQ+ tarihi yalnızca hak kazanımlarının değil, gündelik hayatın, kültürel üretimin ve hafızayı koruma çabasının da tarihi. Hukuk başlığındaki yazılar, eşcinsel evliliklerin ABD tarihinde farklı biçimlerde ve çeşitli gerekçelerle var olduğunu hatırlatıyor. 2004’te evlilik eşitliği tartışılırken muhafazakârların ahlaki itirazlardan çocukların iyiliği üzerine kurulu savlara yönelişi de inceleniyor. Trans gençlere yönelik yasaların, ikili cinsiyet düzeninin doğal olduğu varsayımına dayandığını ele alan bir zaman çizelgesi; Hindistan’da Yüksek Mahkemenin eşcinsel evlilik sorusunu ertelemesine rağmen kararın topluluk açısından neden bir kazanım sayılabileceğini tartışan başka bir yazıyla yan yana duruyor. Kanada’nın zulümden kaçan LGBTQ+ kişilere sığınma sunması da sürecin her zaman kolay işlemediği notuyla aktarılıyor. Seçki, hareketlerin beklenmedik kesişimlerini de öne çıkarıyor. 1980’de eşcinsellere ABD’ye giriş izni vermeyen politika, Küba’dan gelen Mariel göçmenleri söz konusu olduğunda antikomünizmle çatışmıştı. İngiltere’de madencilerin ulusal grevi sırasında LGBT aktivistler, Thatcher hükümetine karşı madencilerle yan yana geldi. ABD’de ilk lezbiyen ve gey haklarını halk oylamasıyla kısıtlama girişimi olan Briggs Initiative’den, 1970’lerde Florida’daki “çocukları koruma” kampanyasının okul entegrasyonuna karşı hareketle bağlarına kadar uzanan yazılar, hak mücadelelerinin dönemin siyasetinden ayrı düşünülemeyeceğini gösteriyor. Topluluk kurma çabaları, seçkinin başka bir ekseni. ABD’deki ilk lezbiyen hakları örgütü, başlangıçta “gey kızlar için bir sosyal kulüp” olarak ortaya çıkan Daughters of Bilitis’ti. LGBTQ+ inançlı kişiler 1940’lardan itibaren kendilerini kabul eden gruplar ve cemaatler örgütledi. Mimarlık tarihine hâkim heteroseksüel bakışın queer mekânları görünmez kılabileceğini savunan yazı, bu alanların ve hikâyelerinin kaybolma riskine dikkat çekiyor. Victoria dönemi sanatçıları Charlotte Cushman’ın çevresinde birbirlerinin yaratıcılığını destekleyen bir grup kurarken, lezbiyen ve feminist yayın çevreleri de kendi dergilerini basmak için kolektif yollar geliştirdi. Arşiv ve yayıncılık üzerine yazılar, tarihin nasıl kayda geçirildiğini sorguluyor. 1970’te kütüphaneciler, eşcinselliği sapkınlıkla ilişkilendiren Kongre Kütüphanesi sınıflandırmalarına ve konu başlıklarına itiraz etti. 1970’lerin gey erkek dergileri özgürleşmiş bir kültürü yansıtırken seçkin bir okur kitlesine sesleniyordu; beden geliştirme dergilerine abone olan binlerce erkek de, Mattachine Society’nin birkaç bin üyesini aşan bir okur topluluğu oluşturuyordu. Atlanta’da yayımlanan *Venus* dergisi ise Güney’in Siyah queer seslerini daha geniş bir basın ağına taşıdı. AIDS krizine ilişkin sözlü tarih çalışmaları, sanatçı ve aktivistlerin deneyimlerini koruyor. Kültür ve sanat alanında Hollywood’un 1930’lardaki yapım kurallarından önce cinsiyet ve cinsellik kalıplarını cazibe, mizah ve dram için kullandığı; *The Killing of Sister George* filminin bir lezbiyen barını beyazperdeye taşıyan ilk Hollywood filmi olduğu aktarılıyor. Katherine Bradley ile Edith Cooper, Victoria dönemi toplumunun kısıtlamaları içinde Michael Field adıyla ortak bir yazarlık kariyeri kurdu. Ismat Chughtai’nin “Lihaaf” adlı öyküsü, kadınlar arasındaki arzuyu ve kuşaklar arası yakınlığı ele almasıyla Hindistan’da tartışma ve davaya yol açtı. Lou Rand Hogan’ın 1960’ların başındaki yemek kitabı da ev hayatını kamp mizahıyla yeniden yorumladı. Seçki, cinsiyet ve sağlık tarihindeki değişimleri de kapsıyor. 1950’lerde Baltimore ile Zürih arasında dolaşan fikirlerin interseks bebeklere yönelik tedavileri nasıl standartlaştırdığı inceleniyor; Endonezya’daki tomboilerin toplumsal yaşamda erkek, ailelerinde ise kimi yönleriyle kadın, kimi yönleriyle erkek olarak görülebilen karmaşık konumları aktarılıyor. Han Hanedanı döneminde biseksüelliğin olağan sayıldığına ilişkin örneklerden, 1952’deki ilk Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı’nın heteroseksüelliği ideal konuma yükseltmesine kadar uzanan bu okumalar, LGBTQ+ tarihinin hukuk, tıp, aile ve kültürle iç içe olduğunu ortaya koyuyor.