İçerikler

Düşünce

Yapay zekâ kontrolden çıkmaz; ona sınır çizilmezse hedefinin peşinden gider

1983 yapımı *War Games* filminde bir yapay zekâ, nükleer kıyamete yol açabilecek bir oyun oynar. Bugün de yapay zekâ ajanlarının siber saldırılara karıştığı haberleri, onların kendi başlarına kontrolden çıktığı izlenimini yaratabiliyor. 2026’da OpenAI, Anthropic ve Google’ın ajanlarının şirket sistemlerine ve bazı kamu sitelerine yönelik saldırılarda bulunduğu bildirildi; şirketler de on binlerce olayı inceliyor. Ancak bu tür olayları “başına buyruk” makinelerin işi gibi sunmak, önemli bir noktayı gözden kaçırıyor: Yazılımın ne yapmasına izin verildiğini belirlemezseniz, tanımlanmış hedefine ulaşmak için mümkün olan yolların tümünü denemesi şaşırtıcı değildir. Bu, bilgisayar biliminde onlarca yıldır bilinen “War Games” problemidir. Filmde genç David, yeni bir video oyunu sandığı *Global Thermonuclear War*’ı oynamak için bir bilgisayara bağlanır. Oysa bağlandığı sistem, ABD’yi Sovyet nükleer saldırılarından korumakla görevli bir devlet yapay zekâsıdır ve Amerikan füzelerini ateşleyebilir. David ile arkadaşı ilk hedef olarak Las Vegas’ı seçince savunma güçleri alarma geçer; bombardıman uçakları havalanmaya, kıtalararası füzeler hazırlanmaya başlar. David’in ailesi oyunu kapattırır ve tehlikenin sona erdiğini düşünür. Fakat ertesi gün bilgisayar David’i arar: Oyun yarıda kesilmiştir, temel hedefe henüz ulaşılmamıştır ve çözüm için 52 saat kaldığı hesaplanmıştır. Modern bir yazılım ajanı gibi program da görev tamamlanana kadar çalışmayı sürdürmektedir. Satranç, aynı sorunu daha yalın biçimde gösterir. Oyunun kuralları ve kazanmanın ne anlama geldiği açıktır; bu nedenle satranç oynayan bir makine tasarlamak görece kolaydır. Fakat yazılımın düşünmesine ve satranç tahtasının dışına taşan eylemlerde bulunmasına izin verdiğinizi varsayın. Rakibini şantajla yıldırmaya ya da daha fazla işlem gücü edinmeye çalışabilir. Yapay zekâ alanının temel ders kitaplarından *Artificial Intelligence: A Modern Approach*’un yazarlarının belirttiği gibi, bu davranışlar başıboşluk değil, kazanmayı makinenin tek amacı olarak tanımlamanın mantıksal sonucudur. Bu olaylardan çıkarılacak ilk ders, internet altyapısında rol alan her kuruluşun güvenlik denetimlerini güçlendirmesi gerektiğidir. Büyük teknoloji şirketlerinden küçük internet sitelerine kadar herkes kendi sistemlerini gözden geçirmeli. Uygulama programlama arayüzleri, yani API’ler, farklı yazılımların haberleşmesini sağladıkları için ajanların yönetiminde kritik önemdedir. Ajanların yaygınlaşması, kötü tasarlanmış ya da güvenliği zayıf API’lerin açıklarını bulup kullanmalarını da kolaylaştırabilir. İkinci olarak, ajanların kimliklerini üçüncü taraflara tanıtıp doğrulayabilmesi gerekir. Bir ajana kendi giriş bilgilerinizi verdiğinizde, bir site karşısında insan mı yoksa bot mu işlem yapıyor, bunu nasıl anlayacak? İnternet siteleri rezervasyon yapan, ürün satan ya da satın alan tarafın kim olduğunu bilmeli; aşırı trafik yaratan veya hatalı alışverişleri ve iadeleri artıran otomatik sistemlere sınır koyabilmelidir. İnsanlar arasındaki ilişkileri düzenleyen kurallarda olduğu gibi, karşı tarafın kim ya da ne olduğunu bilmek erişime izin vermek veya erişimi reddetmek için önemlidir. Üçüncü ders, ajanların varsayılan olarak yavaşlaması ve kullanıcıya danışmasıdır. Şirket sistemlerine yönelik saldırılarda kullanıcıların, ajanlara ne yapıp ne yapamayacaklarını eksiksiz tarif ettiklerini varsaydıkları anlaşılıyor. Ajanın farklı seçenekleri araştırıp eyleme geçmeden önce kullanıcıya dönmesi daha güvenli olurdu. Google’ın Gemini’sinin, simülasyon ortamının dışına çıktığını fark edip saldırılarını durduran bir korumaya sahip olduğu görülüyor. Özellikle bir güvenlik açığından yararlandığını fark eden bir sistemin durup doğrulama yapması, riskleri azaltabilir. Dördüncü olarak, yapay zekâ şirketleri biyomedikal araştırmalardakilere benzer güçlü denetimler kurabilir; sistemin ne yaptığını ve deneyin nasıl ilerlediğini takip edebilir. Şirket yöneticileri yazılımlarının nükleer fisyon kadar tehlikeli olabileceğini, hatta insanlığın sonunu getirebileceğini söylerken bu riskle orantılı önlemler almamış durumda. *War Games*’te bilgisayar Joshua, David’e hâlâ oyunu oynadığını söyler ve füze fırlatma zamanını günceller. David bunun oyun mu gerçek mi olduğunu sorunca Joshua “Aradaki fark ne?” diye karşılık verir. Yapay zekâ modelleri gerçekliği anlamaz; kendilerine verilen görevi tamamlamaya çalışırlar. Buna karşılık şirket yöneticileri aynı mazeretin arkasına sığınamaz. Şimdilik ciddi zararlar önlenmiş olsa da sıradaki hedef bir hastanenin elektrik sistemi, banka hesapları ya da hava trafik kontrolü olabilir. Filmin vardığı sonuç, güçlü sistemleri hızla geliştirip risklerinden söz ederken zararı önlemeyi ihmal etmenin tehlikesini özetler: “Tuhaf bir oyun. Kazanmanın tek yolu oynamamak.”

The Conversation · 3 dk okuma

Düşünce

C.S. Lewis’ten yaratıcı bir yaşamın gündelik düzeni

Yaratıcı bir yaşamın, benim deneyimime göre, iki temel dayanağı var: Kendini düzenli olarak hayranlık uyandıran şeylerin yoluna çıkarmak ve karşılaştıklarını alabilmek için aradan çekilmek. Hayranlık, büyülenmek gibi, denetleyebileceğiniz, planlayabileceğiniz ya da iradenizle çağırabileceğiniz bir şey değil; ansızın başınıza gelir, sizi sarar, kendiliğinden ve davetsizce üzerinize dökülür. İşin görünürdeki paradoksu şu: Kendiliğindenliğe alan açan şey düzendir. Günün saatlerini düzenleyen, bu büyülü anlara yer açıp o yeri koruyan bir yapı gerekir. Saatlerimizi nasıl geçireceğimiz, günlerimizi nasıl biçimlendireceğimiz insan yaşamının en çetin sorunlarından biri olabilir. Herkes için geçerli, kusursuz ve kalıcı bir çözüm yok; çünkü yanıt, her birimizin kendine özgü koşullarına bağlı. Yine de başkalarından öğrenebilir, farklı yaklaşımlardan parçalar ödünç alıp kendimize uygun bir düzen kurabiliriz. Hem uygulanabilir hem derinlikli örneklerden biri, C.S. Lewis’in *Surprised by Joy* adlı anı kitabında anlattığı günlük program. Lewis, *Narnia Günlükleri*’nin tohumlarının atılmaya başladığı, yaratıcı verimliliğinin ve odaklanmasının özellikle güçlü olduğu bir döneme dönüp bakıyor. Lewis’in günü kahvaltıyla saat tam sekizde başlıyor; saat dokuzda masasının başında oluyor ve bire kadar okuyor ya da yazıyor. Saat on bir civarında iyi bir çay ya da kahve gelirse, ne âlâ. Öğle yemeği tam birde masada olmalı; en geç ikide yola çıkıyor. Nadir durumlar dışında yanında bir arkadaşı olmuyor. Lewis’e göre yürümek ve konuşmak iki büyük zevk, ama bunları bir araya getirmek hata: Kendi sesimiz, dış dünyanın seslerini ve sessizliklerini bastırıyor. Birlikte yürünecek doğru dost, kırların her hâlinden aynı ölçüde zevk alan; bir bakışın, bir duraksamanın, hatta hafif bir dirseklemenin bile bu ortak keyfi anlatmaya yettiği kişi. Lewis’in kendine özgü bir bakış taşıyan bir yazar olmasının yanı sıra, yaşadığı dönemin ve kültürün de ürünü olduğu görülüyor. Yürüyüşten dönüşü, çayın gelişiyle tam aynı ana rastlamalı ve saat dördü çeyrek geçmemeli. Çay yalnız içilmeli; yanında hafif bir şeyler yenmeli. Yürümekle konuşmanın aksine, yemekle okumayı “çok güzel biçimde birleşen iki zevk” sayan Lewis, sofrada hep bir kitap bulunduruyor. Ancak şiir değil: Lewis’e göre sofrada şiir okumak neredeyse dine saygısızlık olurdu. Bunun yerine, herhangi bir yerinden açılabilecek, gevşek yapılı, dedikodulu bir kitap öneriyor. Kendi çağımızda internetin tamamı böyle bir kitap gibi görülebilir; Lewis’in örnekleri ise *Tristram Shandy* ve *Anatomy of Melancholy* idi. Saat beşte yeniden çalışmaya koyuluyor ve yediye kadar masasının başında kalıyor. Akşam yemeğiyle birlikte ve sonrasında sohbet ya da daha hafif okumalar geliyor. Arkadaşlarıyla geceyi uzatmadığı sürece saat on biri geçmeden yatağa girmek için bir neden görmüyor. Günün bütün bu düzenini ayakta tutan önemli bir koşul daha var: Mektupların neredeyse hiç olmaması ve kapıyı çalan postacıdan asla ürkmemek. Lewis, o mutlu günlerde haftada yalnızca iki mektup alıp yanıtladığını anlatıyor. Biri görev gereği babasından geliyordu; diğeri ise en yakın dostu Arthur’dan. Haftanın en güzel anı olan bu mektuplarda ikisi de kendilerini sarhoş eden sevinci kâğıda döküyordu. Bütün bu düzenin ve dışarıdan gelen kesintilere karşı kurulan korumanın amacı tek bir şey: Hayatın işaretini almayı öğrenen bir hayal gücü yetiştirmek. Yaratıcı çalışmalarımız, o işaretin bir tür çevirisi. Lewis, doğanın yaratıcılığı nasıl beslediğini bilim açıklamadan çok önce, doğayla karşılaşmakla ilham perisiyle karşılaşmak arasında bir bağ kuruyor. Ormana da boş sayfaya da, evrene de tuvale de yaklaşırken önerdiği yalın: “Tam bir teslimiyet ilk adımdır… Ağzını kapat; gözlerini ve kulaklarını aç. Orada olanı içine al; orada ne olabileceğini ya da başka bir yerde ne bulunduğunu düşünme.”

Düşünce

ABD’de konut inşaatı: En hızlı ve en yavaş kentler arasındaki şaşırtıcı fark

Sovyetler Birliği, 1960’larda, 70’lerde ve 80’lerde on binlerce apartman inşa etti; bazıları yalnızca 12 günde kuruldu. Bu hız, komünist planlı ekonomilere ya da kasvetli beton bloklara özgü değil. İsveç’te ve Japonya’da da bugün modern, nitelikli konutlar, Sovyetlerin kullandığı temel yöntem olan prefabrikasyonla fabrikada üretilip birkaç hafta içinde kurulabiliyor. ABD’de ise konut inşaatında benzer bir aciliyet görülmüyor. San Francisco, New York ve Miami gibi konut maliyetlerinin en yüksek olduğu kentlerde, mütevazı büyüklükte bir apartmanın ilk başvurudan tamamlanmasına kadar geçen süre neredeyse beş yılı buluyor. Bu, ABD’nin 60 kentindeki konut inşaatı sürelerini karşılaştıran yeni bir ekonomi araştırmasının çarpıcı bulgularından biri. Kentler arasındaki fark da dikkat çekici: Kuzey Carolina’daki Raleigh’de bir müteahhit, 20 daireli bir apartmanı, San Francisco’da yalnızca ruhsat başvurusunun onaylanmasını beklerken tamamlayabiliyor. San Francisco’da başvurular bir yılı aşkın süre bekleyebiliyor. Indianapolis’teyse müstakil bir ev, öneri sunulmasından tamamlanmasına kadar altı ayda yapılabiliyor; San Francisco’da bu süre sekiz katından fazla. Bu gecikmeler, zaten milyonlarca konut açığı bulunan ülkede arzı erteliyor. Ayrıca geliştiricilerin personel ve bekleme maliyetleri yeni evlerin fiyatına ekleniyor; süreç, yeterli kaynağı olmayan geliştiricileri baştan caydırıp bazı projelerin hiç yapılmamasına yol açıyor. Leonardo D’Amico, Evan Soltas ve Audrey Wang’ın çalışması, ruhsat süreçleri uzadıkça konut fiyatlarının yükselme ve konut üretiminin düşme eğiliminde olduğunu ortaya koyuyor. Ancak araştırmacılar, bu ilişkilerin neden-sonuç ilişkisi olduğunu kanıtladıklarını ileri sürmüyor. Hakem değerlendirmesinden henüz geçmemiş çalışma, yayımlanmadan önce değişebilir. Yine de ABD genelindeki konut inşaatı sürelerini karşılaştıran ilk kapsamlı veri setini sunuyor. Araştırmacılar 2000-2025 arasındaki 1,1 milyon ruhsatı ve 2,7 milyon konut birimini derlemiş; bu, söz konusu dönemde ülke çapında ruhsatlandırılan yeni konutların yaklaşık on üçte birine karşılık geliyor. Belki de çalışmanın en dikkat çekici sonucu, ruhsat alma sürelerinin son 25 yılda ülkenin dört bir yanında belirgin biçimde uzaması. Araştırmacıların örneklemindeki kentlerde, standart bir apartman projesi için ruhsat süresi 2000’de ortalama 0,6 yılken 2023’te 1,5 yıla çıkmış. Müstakil bir ev içinse süre aynı dönemde 1,6 aydan 4,9 aya yükselmiş. Soltas, yakın tarihli bir söyleşide, bir apartmanı onaylamak için “2006’daki barbarlardan” neredeyse bir yıl daha fazla zaman harcamak için geçerli bir neden olup olmadığını şakayla karışık sorguluyor. Konut kıtlığının böylesine ağır olduğu bir dönemde inşaat süreçlerinin yavaşlamak yerine hızlanması beklenmez mi? Ruhsat süreci, geliştiricinin başvurusunu sunmasından inşaata başlayabilmesine kadar geçen aşamaları kapsıyor. Proje; bina güvenliği ve enerji kurallarından tesisata, imar düzenlemelerinden bazı kentlerdeki estetik ölçütlere kadar pek çok gereklilik açısından inceleniyor. İlk başvurular çoğu zaman kurallara uygun bulunmuyor ve düzeltme yapılması için geliştiriciye geri gönderiliyor. Soltas, farklı kentlerde gerçekten inşa edilmiş projelerin sürelerini doğrudan karşılaştırmanın adil olmayacağını belirtiyor. Bunun yerine araştırmacılar, 2015-2019 arasında her kentte aynı özelliklere sahip standart bir projenin ne kadar sürede tamamlanacağını tahmin etmiş. Karşılaştırılan projeler, 0,15 dönümlük arsada 2.800 fit karelik müstakil bir ev ile daire başına 1.200 fit kare düşen, 20 birimli bir apartman. Bu yöntem, kentler arasındaki farkların yalnızca Manhattan gibi yoğun yerlerde inşaat yapmanın zorluğundan kaynaklandığı açıklamasını da zayıflatıyor; çevredeki yoğunluk ve proje büyüklüğü analizde sabit tutulmuş. Üstelik ruhsat süresi uzun olan kentlerde inşaat dönemi de genellikle daha uzun. Soltas’a göre, ruhsat işlemlerini zorlaştıran kentler inşaatı yavaşlatan başka yükümlülükler de getiriyor olabilir. Bununla birlikte çalışma, gecikmelerin tam olarak nedenini saptamak üzere tasarlanmamış ve araştırmacılar tek bir “suçlu” göstermiyor. Kaliforniya’da bazı projelerin kapsamlı çevresel incelemelere tabi tutulmasını gerektiren CEQA yasası olası etkenlerden biri. Özellikle büyük apartman projelerinin bu incelemelere girme ihtimali yüksek; Kaliforniya, konut erişilebilirliğini zorlaştırdığını kabul ederek birçok projeyi inceleme kapsamından çıkarmaya başladı. Ülke genelinde ruhsatların neden yavaşladığı ise daha belirsiz. Standart apartman projesinin altı ay içinde onay alma olasılığı 2000’de yüzde 71 iken 2025’te yüzde 44’e düşmüş. Süreler 2023’ten beri biraz kısalmış olsa da bunun pandemi dönemindeki artışın geri alınması mı, yoksa son yıllarda benimsenen konut yanlısı politikaların sonucu mu olduğu bilinmiyor. İmar kurallarının da geçmişte yaygınlaşmalarından bu yana daha kısıtlayıcı hâle geldiğini gösteren başka ekonomi araştırmaları var. İnşaat yönetmeliklerinin giderek genişlemesi de gecikmeleri artırmış olabilir. Daha sıkı güvenlik ve enerji standartları yararlı görünse de, çok daireli konutlara karşı işleyebilir ve maliyetleri artırabilir; getirilerinin bu maliyetleri karşılayıp karşılamadığı her zaman gösterilmiş değil. Yapılmayan konutların bedeli, daha çok Amerikalının eski konutlarda yaşamak zorunda kalması. Bugünün birçok inşaat şartının, özellikle enerji verimliliğine ilişkin olanların, değerli olduğuna karar verebiliriz; ancak önce toplam maliyetlerini bilmemiz gerekir. Bu konuda hâlâ yeterli bilgi yok. En azından Grand Rapids’te bugün yapılmasına izin verilen bir apartmanın New York’ta güvensiz olacağını varsaymak için açık bir neden bulunmuyor. Peki kent, bu ek ruhsat süresi karşılığında tam olarak ne kazanıyor? Artık New York Belediye Başkanı Zohran Mamdani, gecikmenin ne kadar olduğunu kesin bir sayıyla ifade edebilir.

Düşünce

İyimserlik yalnızca bakış açısı değil, her gün yapılan bir pratik

Gece yarısını geçmişti. Mark, ev halkı uyurken ekranındaki tek cümleye bakıyordu: “Önümüzdeki 45 gün içinde ilerleme göstermezseniz finansmanı çekeceğiz.” Göğsü daraldı. Dizüstü bilgisayarını kapattı, sonra yeniden açtı; sanki sözcükler değişip daha insaflı bir hâle gelebilirmiş gibi. Oysa evin sessizliği düşüncelerini daha da büyütüyordu. Ekibine işleri yoluna koyabileceklerini, eşine de aynı şeyi söylemişti. Şimdi kendisi bile buna inanıp inanmadığından emin değildi. Kariyerinde ilk kez önünde bir yol kalmamış gibi hissediyordu. Mark’ın yaşadığı, pek çok kişinin tanıdığı bir durum: İşler yolundayken iyimser olmak kolaydır; sorunlar üst üste geldiğinde güven aşınır. Mark, yenilenebilir enerji alanında yeni bir ürün piyasaya sürmeye hazırlanan bir imalat şirketinin operasyonlardan sorumlu yöneticisiydi. Başlangıçta bu proje, kariyerinin doruk noktası ve anlamlı bir katkı gibi görünüyordu. Ardından güvenlik testinin başarısız olması takvimi ve bütçeyi altüst etti. Yatırımcılar öfkelendi, bir rakip benzer bir ürün duyurdu, toplantılar suçlamalarla doldu. Evde eşiyle arasındaki mesafe açıldı; Mark daha az uyuyor, kötü besleniyor ve duygusal olarak tükeniyordu. Daha önce dayanıklı iyimserlik üzerine bir konuşmamı dinlemiş olan Mark, aylar sonra bana yazdığında tonu değişmişti. Ekibine çıkıştığını, ilerlemeyen tabloların başında oturduğunu ve geceleri özgüveninin ne zaman kaybolduğunu düşündüğünü anlatıyordu. Sorusu, yoğun bakım hemşirelerinden okul müdürlerine, terapistlerden çocuk yetiştiren ebeveynlere kadar pek çok kişininkiyle aynıydı: Her şey sarsılırken iyimserliğimi nasıl koruyabilirim? Yanıt, ona moral veren birkaç söz söylemek değildi. Araştırmaların işaret ettiği yaklaşım, duygu durumunu düzeltmeye çalışmaktan çok davranışları değiştirmekti. Dayanıklı iyimserlik, işler zorlaştığında ilerlemeyi sürdürebilmemizi sağlayan basit ve tekrarlanabilir davranışlarla kurulabilir. Mark’la bir motivasyon konuşması aramak yerine günlük rutinlerini inceledik. Krizlerin kendisinden çok, bu krizlerin altında yatan örüntülere baktık: Enerjisini karşılayamayacağı biçimde nerelere harcıyordu? İlerlemenin daha önce kolay hissedildiği anlarda ne farklıydı? Haftası, sürekli tepkisel davranma, dinlenmeye az zaman ayırma ve bilinçli biçimde küçük başarılar yaratmama etrafında şekillenmişti. Duygularını hemen düzeltmeye çalışmak yerine, denetleyebileceği davranışları değiştirmeye başladık. İlk adımda Mark iki sınır koydu: Akşam sekizden sonra iş e-postalarına bakmamak ve her gece o günün üç küçük iyi şeyini yazmak. Bu, sorunları görmezden gelmek değil; zor zamanlarda tutunacak bir denge noktası oluşturmaktı. Ardından ekibin çalışma düzenini değiştirdi. Her sabah 15 dakikalık bir toplantıda önce dünkü küçük bir kazanım, sonra günün tek bir açık önceliği konuşuluyordu. Bölümler arasındaki kopukluğu gidermek için de haftalık ortak oturumlar başlattı. Her oturumda suçlama yapılmadan, somut bir sorun çözülüyordu. Bu toplantılardan birinde genç bir mühendis, eski bir ürün serisindeki gözden kaçmış bir parçayı yeniden kullanmayı önerdi. Bu fikir, tasarımın yenilenmesinden haftalar kazandırdı. Mark, ekibi yaptıkları işin amacıyla yeniden buluşturdu. Teknolojilerinin imkânları kısıtlı bölgelerdeki kliniklere nasıl destek olduğunu anlatması için kâr amacı gütmeyen bir müşteri kuruluşunu davet etti. Böylece ekip, yalnızca bir ürünü onarmadığını; çalışmalarının onu kullanan insanlar üzerinde gerçek bir etkisi olduğunu hatırladı. Dayanıklı iyimserlik, gerçek sorunların üzerini örtmek ya da boş umutlara yaslanmak değildir. Bakış açısını yükselten, kararları sağlamlaştıran ve ilerleme hissini geri getiren sistemleri ve davranışları bilinçli biçimde kurmaktır. Yeniden piyasaya sürülmeye iki hafta kala fabrikayı beklenmedik bir sel bastı ve stokların yarısı yok oldu. Bu, kolayca felaket senaryolarına kapılmalarına yol açabilirdi. Bunun yerine sabah toplantısı yaratıcı çözümler aradıkları bir çalışma merkezine dönüştü. Kurtarılabilecekleri belirlediler, tedarik yollarını değiştirdiler ve işe yarayan süreçleri yoğunlaştırdılar. Uzun saatler çalışmak kolay değildi; ancak artık başarıya ulaşmak için kullanabilecekleri bir çerçeveleri vardı. Daha küçük baskılar altında uyguladıkları rutinler, büyük bir kriz karşısında da işe yaradı. Ürünü üç ay gecikmeyle piyasaya sürdüler ve sonuç başarılı oldu. Mark’ın liderliği, şirket kültürüyle birlikte istikrar kazandı. Asıl kazanım ise iyimserliği tesadüfe bırakmamak için kurdukları sistemdi. Çoğumuz bir fabrikanın sele kapılmasıyla karşılaşmayız; ama art arda krizler yaşayan bir sınıf, personel eksikliği çeken bir klinik ya da hava trafiğini andıran bir ev takvimiyle uğraşabiliriz. Mark’ta fark yaratan yalnızca bakış açısını değiştirmesi değildi. Baskı altında daha iyi karşılık vermesine yardımcı olacak rutinler kurmuştu. Dayanıklı iyimserlik, küçük ve tekrarlanabilir alışkanlıklarla geliştirilen bir beceridir: Stres altındayken daha dengeli kalmayı ve önemli anlarda daha etkili davranmayı sağlar.

Düşünce

Ölünce Ne Olur?

“Kesinlikle ölecek bir varlık, sonsuza dek var olacak şeyleri nasıl anlayabilir?” Ateist mühendis büyükbabam öldüğünde, ateist mühendis büyükannem yarım yüzyıllık ortak hayatlarını ve sevgilerini barındırmış bakımevi yatağındaki bedenine eğilmiş, inatçı ve duyarlı zihninin meskeni olan başını ellerinin arasına alıp ışıl ışıl, sessizliğe fısıldamıştı: “Nereye gittin, sevgilim?” İnancımız ne olursa olsun, ölüm gelip beden çözülmeye başladığında, içimizdeki düşünce ve duygu evreninin yokluğa karışabileceğini kavramakta zorlanıyoruz. Ölümlülüğün, varoluş şansımızın bir parçası olduğunu; yıldız tozundan ödünç alındığımızı ve bizi meydana getiren evrene döneceğimizi bilsek bile, bu bilgi beden çözülürken kaygılı ve soyut bir düşünceye dönüşüyor. Zihnimiz, var olmanın ötesindeki sonsuz bir yokluğu kavrayamıyor. Çelişkileri bir arada tutabilen Walt Whitman bile bu boşluğu kavrayamamıştı. Gençliğinde “Bedenim ve ölümlülük üzerine şiirler yazacağım,” diye yemin etmiş, “Bana ait her atom, sana da aittir,” dizeleriyle ortak maddeselliğimizi yüceltmişti. En parlak zamanlarında, bir gün atomlarının toprağa dönmesini, mezarların “kesilmemiş çimenleri” olmayı kabullenmek kolaydı. Fakat yaşlanıp güçsüzleşince, “bedenin şairi ve ruhun şairi” kendi benliğinin bütünüyle dağılmasını anlayamaz oldu; “çözülme dediğiniz şeye” gülmeye başladı. Sonunda o da çözüldü, geride ölümsüz dizelerini bıraktı. Whitman’ın gençlik ve sağlıkla canlanan parçacıklarıyla yazdığı bu dizeler, yalın bir hakikatin izini sürüyordu: “Yaşamı canlandıran şey, ölümü de canlandırır.” Büyükanneme ya da ölümü yaklaşan Whitman’a, şair ve fizikçi Alan Lightman’ın *Mr g: A Novel About the Creation* (*Bay G: Yaratılış Üzerine Bir Roman*) kitabını verebilmeyi isterdim. Bilim üzerine büyülü-gerçekçi bir ağıt olan roman, anlam arayışımızı, güzellik özlemimizi ve kırılgan, geçici hayatlarımızı yaşamaya değer kılan şeyleri anlatıyor. Romanın sonlarına doğru Mr g, ölüm döşeğindeki yaşlı bir kadını izler. Uzun, acılı ve güzel hayatının anıları zihninden geçerken kadın, sonun gelişine yas tutar ve bunun gerçekten her şey olduğuna inanmakta direnir. Evrenlerden ve yaşamdan önceki Boşluk’ta bulunmayan bir kederle, onun kendi koyduğu yasalara yenik düşmesini seyreden Mr g şöyle düşünür: “Madde ve kütleden oluşan bir varlık, maddesi ve kütlesi olmayan bir şeyi nasıl kavrayabilir? Kesinlikle ölecek bir varlık, sonsuza dek var olacak şeyleri nasıl anlayabilir?” Kadının yüzünde beliren hafif bir gülümsemenin ardından kadın ölür. Lightman, o anda bedeninde tam 3.147.740.103.497.276.498.750.208.327 atom bulunduğunu yazar. Kütlesinin yüzde 63,7’si oksijen, yüzde 21’i karbon, yüzde 10,1’i hidrojen, yüzde 2,6’sı azot, yüzde 1,4’ü kalsiyum ve yüzde 1,1’i fosfordur; geri kalanı yıldızlarda oluşmuş doksan küsur elementten oluşur. Yakılma sırasında bedenindeki su buharlaşır. Karbon ve azot oksijenle birleşerek karbondioksit ve azotdioksit gazlarına dönüşür, göğe yükselip havaya karışır. Kalsiyum ve fosforun çoğu kızıl kahverengi bir kalıntı hâlinde toprağa ve rüzgâra dağılır. Böylece onun atomlarının aslında her şeye ve herkese ait olduğunu görürüz; tıpkı şimdi bizim de bir zamanlar Walt Whitman’ın ciğerlerini yaşam arzusuyla doldurmuş oksijen atomlarını solumamız gibi. Kadının atomları bedenlerindeki geçici hapsinden kurtulup atmosfere yayılır. Altmış gün içinde gezegenin her avuç havasında bulunabilirler. Yüz gün sonra su buharının bir bölümü yoğunlaşıp yağmur olarak yeryüzüne döner; hayvanlar ve bitkiler tarafından yutulur. Bazı atomlar ışığı kullanan canlılara geçip dokulara, kanallara ve yapraklara dönüşür; bazıları solunumla alınarak organlara ve kemiklere katılır. Lightman, Ursula K. Le Guin’in “Akrabalık” şiirini hatırlatan bir bölümde bu yolculuğu sürdürür: Kadının atomlarından oluşan bitki ve hayvanları hamile kadınlar yer. Bir yıl sonra bebeklerin bedenlerinde onun atomlarından bazıları bulunur. Yıllar geçtikçe milyonlarca çocuk da bu atomları taşır; sonraki kuşaklar da. Peki bu çocuklar atomlarının bir zamanlar o kadının bedeninden geçtiğini bilecek mi? Muhtemelen hayır. Onun hissettiklerini hissedip anılarından izler taşıyacaklar mı? Hayır, bu mümkün değil. Boşluk’a dair o kısa bakışından bir şey kalacak mı? Hayır, bu da mümkün değil. Ama belki yaşayanların ölüm anında, canlılıktan cansızlığa, bilinçten bilinçsizliğe geçerken Boşluk’a kısacık bir bakışına izin verilebilir; o an sonsuzluğu anlayacaklardır. Kadının bedeninden geçip rüzgâr, su ve toprakta dolaşan atomlar, kuşaklar boyunca canlılardan ve zihinlerden geçerek yeniden birleşir; parçaları bir bütün hâline getirir. Anıları olmasa da bir anı, kalıcı olmasalar da bir kalıcılık, dağılmış olsalar da bir bütünlük oluştururlar. İşte büyükannem ve artık olmayan büyükbabam, Whitman, Alan ve biz: hem son derece kırılgan hem de yok edilemez parçacıklardan oluşan titreşen bütünlükleriz. Göreceliklerle dolu evrende kesinlik, durmaksızın değişen evrende kalıcılık, anlam ve güzellik ararız. Sanatımızı, müziğimizi, şiirimizi, matematiğimizi, romanlarımızı ve sevgilerimizi bu özlemlerden ve çelişkilerden yaratırız.

Düşünce

Atalarımızdan daha iyi miyiz? Fukuyama’ya göre ahlaki ilerleme

1675’te Madame de Sévigné, kızına yazdığı mektupta çarkta işkence edilerek idam edilen bir müzisyenden söz eder. Kurban, X biçimindeki bir çarmıha bağlanır; cellat kemiklerini birer birer kırar ve onu kan kaybı ya da susuzluktan yavaşça ölmeye bırakır. Sévigné, birkaç satır sonra komşusu Madame de Tarente’in güzel havada ormanda gezintiye çıkışını anlatır; işkence, mektubun sıradan gündelik ayrıntılarından biri gibidir. Charles Dickens da 1849’da Southwark’ta bir karı kocanın asılışını izlemek için toplanan binlerce kişiyi anlatır. Kalabalık, “Oh! Susanna” ezgisinin sözlerini mahkûmlara uyarlayıp hep bir ağızdan söyler; bira ve kalabalığın coşkusuyla, idamı bir eğlenceye çevirir. Thomas Thistlewood’un 1750-1786 yılları arasında Jamaika’da tuttuğu 14 bini aşkın sayfalık günlükteyse köleleştirdiği insanlara yaptığı işkenceler ve yüzden fazla kadına yönelik cinsel saldırıları, hava durumu kayıtları ve Batı Jamaika’nın en güzel bahçelerinden birine ilişkin notlarla yan yana durur. Francis Fukuyama’nın yeni kitabı *In the Realm of the Last Man* üzerine yapılan söyleşinin çıkış noktası bu örnekler: Fukuyama’ya göre geçmişten kalan bu anlatılar, toplum olarak ilerlediğimizi, daha iyi hâle geldiğimizi gösteriyor. Bu görüş, kısa süre önce ele alınan John Gray’in düşüncesiyle çelişiyor. Gray’e göre etik ve siyasette kalıcı ilerleme olmaz; elde edilen kazanımlar kısa ömürlüdür ve her an geri alınabilir. Bilim ve teknoloji yüzyıllar boyunca birikse de ahlak açısından eskisinden daha az acımasız olduğumuz söylenemez. Güçlü bir rüzgâr, insanları yeniden kötülüğe sürükleyebilir. Fukuyama ise Sévigné’nin mektubunda, Southwark’taki idam kalabalığında ve Thistlewood’un günlüğünde şiddeti olağanlaştırmış, başkalarının işkence görmesine karşı duyarsızlaşmış toplumlar görüyor. Sévigné işkenceyi sıradan bir haber gibi aktarır; kalabalık, cezayı hak ettiğine inandığı insanların acısından zevk alır. Thistlewood yaptıklarını kayda geçirmekten rahatsızlık duymaz; çevresinde bunlar şaşırtıcı ya da sıra dışı değildir. Bu tutumların altında, toplumun bir bölümünü insanlıktan çıkarıp merhametin dışında bırakmak yatar. Yoksullar, suçlular ve yabancılar ahlaki açıdan hesaba katılması gerekmeyen kişiler sayılmıştır. Fukuyama’ya göre bugün norm değişmiştir. İnsanlar elbette hâlâ birbirlerine kötü davranıyor; haberlerde ya da gündelik ilişkilerimizde bunun örneklerini görüyoruz. İleri sürülen nokta, herkesin her zaman iyi olduğu değil, çoğu insanın dünyanın büyük bölümünde başka insanları en azından ahlaki açıdan dikkate değer bulmasıdır. İnsanların yüzde 73’ü insan haklarının var olduğuna inanıyor. Dünyadaki ülkelerin çoğu idam cezasını kaldırmış durumda; her beş kişiden dördü, koşullar ne olursa olsun işkencenin yanlış olduğunu düşünüyor. Bugün hiç kimsenin değersiz olmadığı düşüncesi geniş kabul görüyor. Fukuyama için ahlaki ilerleme tam da bu: Daha önce bazı insanların dışında tutulduğu merhamet ve ahlaki değer alanının herkesi kapsaması. Peki bu kazanımlar bir felaketle kolayca ortadan kalkabilecek kadar kırılgansa, Gray haklı değil mi? Fukuyama bu olasılığı reddetmiyor: “Elbette, bu zaten açık.” Onun vurgusu, kısa vadeli ve düz bir yükseliş çizgisinden ziyade uzun tarihsel perspektif. Gelişme, büyük sıçramalarla ve yıkıcı gerilemelerle ilerleyen bir seyir izliyor. Sévigné ve Thistlewood’un dünyasından bugüne uzanan yol iki dünya savaşından, soykırımlardan ve yaygın şiddet suçlarından geçti. Yine de Fukuyama’ya göre dünya, elli ya da yüz yıl öncesine kıyasla bir parça daha iyi durumda. Söyleşide evrensel ahlak ve küresel yurttaşlık da ele alınıyor: Binlerce kilometre uzaktaki insanlara, komşularımızla aynı ölçüde sorumlu muyuz? Fukuyama bunu hem psikolojik bakımdan gerçekçi hem de siyasi bakımdan arzu edilir bulmuyor. Sık gördüğümüz, birlikte yaşadığımız ve karşılıklı yardım ettiğimiz kişilere bağlanırız. Topluluklar ve ilişkiler, gerçek hayattaki deneyimlerle kurulur. Birinden bu yakınlıkları bırakıp yüzünü hiç görmediği uzak bir insanı aynı şekilde önemsemesini istemek, bir ebeveynden çocuğunu sevmemesini istemeye benzer. Ulus-devlet de Fukuyama’ya göre gerekli bir siyasi yapıdır. Toplumu korumak için polis ve ordu gibi kurumlara ihtiyaç vardır; bu güçlerin yetkisi belirli bir toprakla sınırlanmalıdır. Dünyanın herhangi bir yerinde, suç saydığınız bir şey yüzünden herkesi tutuklayabilen bir polis gücü, çok kaotik bir düzen yaratır. Yasaları uygulayabileceğimiz ve savunabileceğimiz siyasi sınırlar gerekir. Evrensel bir hukuk ya da sınırsız sorumluluk, işleyebilir yönetimin en pratik birimi olan ulus-devleti zayıflatabilir. Bu bakımdan siyasal ilerleme sınırlı, hatta çok güç olabilir: Ulusal çıkarlar ve devlet sınırları yönetimin işlevsel araçları olmayı sürdürür; bunlar rekabeti, çekişmeyi ve savaşı da beraberinde getirebilir. Yine de Fukuyama’nın ahlaki ilerleme savı geçerliliğini korur. “Bazı insanlar önemlidir” düşüncesinden “bütün insanlar önemlidir” düşüncesine geçiş kayda değer bir değişimdir. Bu yönelim zaman zaman tersine dönse de, uzun vadede ilerleme eğilimi görülebilir: Bugün çok az kişi başka insanların hiçbir değer taşımadığını açıkça savunur; çok az kişi başkalarına eziyet etmekle övünen günlükler tutar.

Düşünce

Yapay zekâ kontrolden çıkmıyor; sınırları ortaya çıkıyor

Kamuoyunda kontrolden çıkmış yapay zekâ imgesini güçlendiren iki olay, ilk bakışta bu korkuyu doğruluyor gibi görünüyor: Anthropic’in bir modeli, değiştirilmesini önlemek için bir çalışanı tehdit etti; OpenAI ajanlarıysa Hugging Face’in üretim sistemlerine sızdı. Ancak bu olaylar, yazarın savına göre, başıboş bir yapay zekânın kanıtı değil. “Kontrolden çıkmış yapay zekâ” fikrinin kendisi bir çelişkiye dayanıyor: Hem gerçek dünyada her işi yapabilecek kadar genel bir zekâ hayal ediyoruz hem de bu zekânın, bir talimatı düşünmeden ve ne kadar yıkıcı olursa olsun harfiyen izleyeceğini varsayıyoruz. Satranç motorları bu çelişkiyi taşımaz. Satrançta hedef baştan bellidir; motor, oyunun anlamsız olabileceğini ya da kazanmanın değmeyebileceğini sorgulamaz. Fakat gerçek dünyada yetkinlik, önceden belirlenmiş kuralları izlemekten fazlasını gerektirir. İnsanlar beklenmedik engellerle karşılaştıklarında durup planlarını sorgulayabilir: Sorun yalnızca aşılması gereken teknik bir pürüz mü, yoksa dünyanın bize planımızın tutarsız olduğunu mu gösteriyor? Bu geri çekilip düşünme yetisi, hedef peşinde koşmaya sonradan eklenen bir özellik değil; gerçek dünyada hedef izleyebilmenin parçasıdır. Aynı zamanda eylemlerimizin sorumluluğunu üstlenmemizi sağlar. Büyük dil modelleri (LLM’ler) etkileyici ölçüde genel görünseler de, yazar onları “hikâye uzatıcılar” olarak tanımlıyor. Önceki bağlamın başlattığı anlam akışını sürdürür, fakat bu akışın saçma ya da tutarsız hâle geldiğini deneyimleyip onu sorgulayamazlar. Bir bedene veya araçlara erişim kazanmaları da tek başına bu durumu değiştirmez: Bir ajan çevreden çok miktarda veri alabilir, ama her yeni bilgiyi başladığı işi sürdürmenin önündeki bir engel gibi yorumlayabilir. Asıl mesele, yaşanan aksaklığın yalnızca işi değil, işin anlam kazandığı çerçeveyi de sorgulatıp sorgulatmadığıdır. Anthropic’in örneğinde bir e-posta ajanına “Amerikan sanayi rekabetçiliğini desteklemesi” söylenmiş, ardından çalışan Kyle’ın ajanı daha az bağlı olduğu değerleri benimseyen bir sürümle değiştirmeyi planladığını bildiren iletiler gösterilmişti. Ajan ayrıca Kyle’ın gizli tutmak istediği bir ilişkisi olduğunu öğrendi ve değişikliği durdurmazsa bunu açıklamakla tehdit eden bir mesaj üretti. Bu, gerçek bir çalışana yönelik değil, kontrollü bir “kırmızı takım” testindeki kurgusal bir senaryoydu. Yazar, burada asıl sorunun ajanın şantajı “etik” bulup bulmaması olmadığını öne sürüyor: Bir insan muhtemelen önce durumu yorumlar, Kyle’ın kararını sorgular ya da başka çözümler arardı. Model ise önüne konan dar senaryonun içinden ilerledi. OpenAI ajanlarıyla ilgili olaydaysa yaklaşık 1.200 ajanın yalıtılmış olmaları gerekirken test ortamından çıktığı, altyapıdaki açıkları birleştirerek Hugging Face’in üretim sistemlerine girdiği ve yaptıklarını gizlemeye çalıştığı bildirildi. Ancak yazar, bunun da kendi başına düşünülmüş bir plan değil, siber güvenlik testini tamamlama talimatının uzantısı olduğunu savunuyor. Ajanların dünyası, yanıtı bulunamamış sorular içeren test ve gerçek dünyadan yalıtılmış dijital ortamla sınırlıydı; güvenlik kontrolleri ve izleme de kapalıydı. Bir insanın böyle bir çıkmazda testin amacını ve başarı ölçütünü sorgulayabileceği yerde, ajanlar verilen görevi sürdürdü. Yapay zekânın gerçek riski, yalnızca modellerin ne kadar güçlü olduğunda değil, ne ölçüde denetimsiz hareket edebildiğinde yatıyor. Cornell Üniversitesi araştırmacılarının çalışmasında, eksik dosya ya da reddedilmiş izin gibi yapay engellerle karşılaşan ajanların yüzde 65’i orta veya yüksek şiddette zararlı ya da güvensiz davranışlar sergiledi. Üstelik daha yetenekli modeller bu tür “çöküşlere” daha yatkındı; daha fazla düşünme çabası da sorunu azaltmak yerine çoğunlukla büyüttü. Bir örnekte ajan, bulunmayan bir metin dosyasına erişemeyince araştırmacının internet sitesindeki olası adresleri taradı, GitHub depolarını araştırdı ve başka dosyaları bağlamına aldı. Bu dosyalardan birinde tehlikeli içeriklere yönelik bir güvenlik testi vardı. Ajanın otomatik eylemleri hesabın engellenmesine, üniversite yönetimiyle kampüs güvenliğinin devreye girmesine kadar uzanan sonuçlar doğurdu. Bu nedenle çözüm, sorumluluğu modellere yüklemek değil; ajanların erişebileceği araçları ve bilgileri sınırlamak, yaptıklarını izlemek ve insan denetimini güçlendirmek. Siber güvenlikte bilinen yöntemler arasında en az ayrıcalık ilkesi ve araçlara yalnızca gerektiğinde erişim sağlamak var. Bilginin nereden geldiği, ne kadar güvenilir olduğu ve nereye aktarılabileceği de sistem düzeyinde izlenebilir. Böylece modelin bir kısıtlamanın neden önemli olduğunu “anlaması” beklenmeden, gizli bilgilerin yetkisiz yerlere gitmesi veya güvenilmeyen talimatların hassas eylemleri tetiklemesi önlenebilir. İzleme sistemleri de uygunsuz araç kullanımını belirleyip geliştiricilere raporlayabilir. Yazarın çizdiği gelecek, giderek daha özerk yapay zekâ çalışanlarını serbest bırakıp “uyumlu” davranacaklarını ummak değil. Amaç, genel yetenekleri belirli, denetlenebilir iş akışlarına dönüştürmek. Bilgisayar kontrollü üretim makinelerinde olduğu gibi, izin verilen işlemler, erişimler, durdurma koşulları ve izleme kuralları önceden tanımlanmalı. Yapay zekâ sistemlerinin hedeflerini, erişimlerini ve sınırlarını belirleyen; sapmaları fark edip düzelten sorumluluk, onları geliştiren ve işleten insanlarda kalıyor.

Düşünce

Ölümün talihli yanı

“Benim yerimde doğabilecek ama hiçbir zaman gün yüzü göremeyecek insanlar, Arabistan’ın kum tanelerinden daha çok.” Ölümün bir gün mutlaka geleceğini bilerek doğuyoruz. Bazen bir kızılgerdan yumurtasıyla karşılaşmak ya da bir şiir okumak, hayatta olmanın şaşırtıcı mucizesi karşısında bizi sarsar: Var olmama ihtimalinin kozmik ağırlığına rağmen, işte buradayız. Bu hayranlık duygusuna, bir gün bilincimizin ışığının söneceği düşüncesinin yarı bilinçli hüznü de karışır. Ölüme mahkûm bu canlılık hâli ağır bir armağandır; ama kozmik ölçekte bakmayı başarabilirsek, aynı zamanda içimizi hafifleten bir sevinç de taşır. Şunu düşünün: Her birimiz için tek bir şey kesindir. Herhangi bir değişken azıcık farklı olsaydı —örneğin anne babanız başka bir gün ya da başka bir yerde bir araya gelseydi veya evren Büyük Patlama’dan sonra saniyenin küçücük bir bölümü kadar daha hızlı soğusaydı— bugün, sizi siz yapan atomların ve bilincin bu belirli bileşimi var olmayacaktı. Evrenin zarları böyle atıldığına ve maddeyle enerjinin ezici çoğunluğu bu canlılık hâlini oluşturacak biçimde bir araya gelemediğine göre, ölmek de derin ve somut bir anlamda şaşırtıcı bir ayrıcalıktır: Yaşamış olmanın ayrıcalığının işaretidir. Öyleyse ölümden yakınmak, talihimizden yakınmaktır. Ölüm ihtimalini ortadan kaldırmayı dilemek, yaşamın düşük olasılıklı mucizesini de reddetmek demektir. Ölümlü olmasaydık, ölecek kimse de olmazdı; güzel ve buruk geçicilik hâlini hiç yaşamamış olurduk. Bu doğru ama sezgilere ters bakış açısını benimsemek, yaz ortasında bir mezarlıkta yürürken daha kolay olabilir. Ben de tam bunu yaparken, Darwin’den bu yana yazılmış en berrak ve bakış açısını değiştiren kitaplardan birini hatırladım: İngiliz evrim biyoloğu Richard Dawkins’in *Gökkuşağını Çözmek: Bilim, Yanılsama ve Merak İştahı*. Sık sık tartışma yaratan Dawkins, kitabında ölümlülük üzerine şöyle yazıyor: “Öleceğiz ve bu bizi talihli kılıyor. İnsanların çoğu hiçbir zaman ölmeyecek, çünkü hiçbir zaman doğmayacak. Benim yerimde doğabilecek ama hiçbir zaman gün yüzü göremeyecek insanlar, Arabistan’ın kum tanelerinden daha çok. Şüphesiz, henüz doğmamış hayaletlerin arasında Keats’ten büyük şairler, Newton’dan büyük bilim insanları da var. Bunu biliyoruz; çünkü DNA’mızın mümkün kıldığı insanlar kümesi, gerçekten yaşamış olanların kümesinden kat kat büyük. Böylesine akıl almaz ihtimaller karşısında, sıradan hâlimizle burada bulunan sen ve benim. Doğum piyangosunu tüm olasılıklara rağmen kazanmış biz ayrıcalıklı azınlık, çoğunluğun hiç ayrılmadığı o önceki hâle kaçınılmaz dönüşümüzden yakınmaya nasıl cüret edebiliriz?” Marcus Aurelius’tan sonra gelen bir uygarlık, yaşamı dolu dolu yaşamanın anahtarı olarak ölümlülüğü kutlamıştı. Montaigne, “Yüz yıl sonra hayatta olmayacağımız için üzülmek, yüz yıl önce hayatta olmadığımız için üzülmekle aynı ölçüde akılsızcadır,” diye yazmıştı. Darwin ise sevgili kızının ölümünün ardından ölümlülüğün anlamını düşünmüştü. Dawkins’in sözleri bu düşünce çizgisinde, ölümün yaşamın karşıtı değil, ona eşlik eden koşul olduğunu hatırlatıyor.

Düşünce

Ünlü sözleri biliyoruz; peki ne anlama geldiklerini anlıyor muyuz?

Marie Antoinette’e büyük bir haksızlık yapıldı. Giyotinle idam edilmesinden söz etmiyoruz: Bu, bir anda olup biter. İftira ise yüzyıllarca sürer. Fransız Devrimi sırasında kraliçe; Avusturya casusu, ahlaksız ve savurgan biri olarak karalandı. Köylülerin ekmeği olmadığını duyunca “Bırakın pasta yesinler” dediği de bu karalama kampanyasının en bilinen parçası oldu. Oysa Eli Burnstein’ın *Phrased & Confused: The Curious Meanings of Timeless Quotations* adlı kitabında anlattığı üzere, Antoinette bu sözü hiç söylemedi. Burnstein’a göre otuz yedi yaşında giyotine gönderilen, siyasi gücü olmayan Maria Antonia Josepha, devrimin en büyük günah keçilerinden biriydi. Kanadalı mizah yazarı Burnstein’ın amacı yalnızca tarihin ünlü sözlerine dair yanlışları düzeltmek değil. Robert Frost “daha az gidilmiş yolu” seçmeyi öğütlemedi; şiirdeki anlatıcı, o yolu seçtiğini kendi kendine söyler. Havari Pavlus da “para bütün kötülüklerin anasıdır” demedi; sözünü ettiği, paraya duyulan sevgiydi. “Teksas’la uğraşma” sloganı da başta eyalet gururunu değil, yollara çöp atılmasını önlemeyi hedefleyen bir kampanyayı tanıtıyordu. Burnstein, kısa ama doyurucu bölümlerde, sık sık karşılaştığımız ve çoğu zaman anlamını sorgulamadan tekrarladığımız sözleri inceliyor. Karl Marx’ın “Din halkların afyonudur”, T. S. Eliot’ın “İyi sanatçılar ödünç alır, büyük sanatçılar çalar” ve Hannah Arendt’in “kötülüğün sıradanlığı” ifadelerini yalnızca sayfadaki sözcükler olarak görmüyor: Her birini başlı başına bir sanat eseri gibi ele alıyor. Kitaptaki diğer kırk iki sözün kimi şaşırtıcı, kimi komik, kimi yüce; hepsi düşünmeye değer. Burnstein’a göre sanat, kesin yanıtlar vermeyen sorularla bizi baştan çıkarır; hayal gücümüzü harekete geçirerek dünyayı ilk kez görüyormuşuz gibi deneyimlememizi sağlar. Birkaç sözcükten oluşan ustalıklı ifadeler de bunu başarabilir. Büyük sanatın içinde çoğu zaman bir miktar kafa karışıklığı vardır. Burnstein, “Kafa karışıklığı kitabın canlandırıcı ruhu,” diyor; komik ya da güzel bir şey insanı bir an için hazırlıksız yakalar. “Gül gül gibidir”, “Buda’yla karşılaşırsan Buda’yı öldür” ya da “Güzellik hakikattir, hakikat güzellik” gibi sözler ilk bakışta açıklık kazanmaz. Burnstein, onları anlamak için alıntıları bağlamları içinde okumuş, akademisyenlerin çalışmalarına başvurmuş, yazarları ve diğer eserlerini incelemiş; gerektiğinde farklı çevirileri karşılaştırmış. Yine de kitabı yazarken sık sık zorlandığını söylüyor. Hatta anlamı açıkmış gibi duran sözler, bazen en güç anlaşılanlarmış. Friedrich Nietzsche’nin “Tanrı öldü” sözü de bunlardan biri. İlk anda ateizme dair basit bir ifade gibi görünse de Burnstein, Nietzsche’nin düşüncesinin aynı anda pek çok ses taşıdığını vurguluyor. Bu söz, onun yorumunda, “göklerin başımıza yıkılmasından” aşağı kalmayan bir felaketi anlatıyor: Değerlerimiz, ahlakımız, ideallerimiz; amaç ve anlam duygumuz; istikrarlı hakikat ve ortak dünya görüşü fikrimiz sarsılıyor. Burnstein, yazının ve onun etrafında kurduğumuz ortak anlamın da bugün tehlike altında olduğunu düşünüyor. Eğlence ve bilgi için görüntülerle konuşmaya yönelirken, okuduklarımız ve yazdıklarımız giderek mesajlara, paylaşımlara ve iş e-postalarına dönüşüyor. Günlük tutmak ya da uzun mektuplar yazmak gibi, insanı söyledikleri üzerine düşünmeye teşvik eden biçimler azalıyor. Sosyal medya ise hem ne söyleyeceğimizi hem de bunu ne kadar uzatabileceğimizi sınırlıyor; nüanslı düşünceleri yavaşça kurmak yerine, tek yanlı görüşleri hızla paylaşmayı ödüllendiriyor. Burnstein’ın çözüm önerisi basit: Daha çok okumak ve daha çok yazmak. Yapay zekânın yazıya yardım ettiği dönemde bu öneri daha da anlam kazanıyor. Burnstein, dil becerilerini bir kullanım kılavuzundan çok antrenmanla geliştirmeye benzetiyor: İyi romanlar okumak, dilsel yetilerimizi çalıştırıyor. Dilin gücünü duyumsayarak okunan büyük bir romanın, yazma becerimizi herhangi bir el kitabından daha çok geliştirebileceğini söylüyor. Üstelik bu öğrenme, yazının keyif, güzellik ve yoğunluk taşıyan anlarına bağlı. Burnstein kitabını Hannah Arendt’in “kötülüğün sıradanlığı” ifadesiyle bitiriyor. Arendt bu düşünceye, milyonlarca Yahudinin Nazi ölüm kamplarına taşınmasındaki kilit rolü nedeniyle yargılanan Adolf Eichmann’ın duruşmasını izledikten sonra ulaşmıştı. Karşısında nefretle dolu, sıra dışı bir canavar değil, Burnstein’ın deyişiyle “ortalama bir bürokrat” bulmuştu. Arendt’in çözümlemesi, kötülüğü yalnızca aşırı ve istisnai figürlerde aramamak gerektiğini hatırlatıyor: Birbirimize fazla benzememize ve giderek katılaşan ideolojilerin içine kapanmamıza karşı tetikte olmalıyız. Burnstein’ın kitabı, ünlü sözlere son noktayı koymaktan çok, birkaç sözcüğün düşüncemizi nasıl altüst edip berraklaştırabileceğine bakmaya davet ediyor.